Κυριακή, 15 Μαρτίου 2015

Ο ΤΑΦΟΣ ΤΗΣ ΑΜΦΙΠΟΛΗΣ-Ο ΤΑΦΙΚΟΣ ΘΑΛΑΜΟΣ ΩΣ ΤΕΛΕΤΟΥΡΓΙΚΟΣ ΑΠΟΘΕΤΗΣ


Οι πολύ καλοί φίλοι του ιστολογίου Ελαφηβόλου Ε, Kostas Daskalos μας καταθέτουν την πολύ σημαντική εργασία τους για την πιθανή χρήση του ταφικού θαλάμου της Αμφίπολης ως τελετουργικού αποθέτη θεμελίωσης.
 
Ας δούμε τι μας αποκαλύπτουν.....


 ===============================


Ο ΤΑΦΙΚΟΣ ΘΑΛΑΜΟΣ ΤΗΣ ΑΜΦΙΠΟΛΗΣ ΩΣ ΤΕΛΕΤΟΥΡΓΙΚΟΣ ΑΠΟΘΕΤΗΣ ΘΕΜΕΛΙΩΣΗΣ
Ο όρος αποθέτης δεν έχει πάντοτε σαφή σημασία και χρήση, γι’ αυτό και συχνά περιγράφεται ως θήκη, κρύπτη, όρυγμα, λάκκος, κασέλα, κίστη, βόθρος. Σε γενικές, πάντως, γραμμές, αναφέρεται σε μια πυκνή και προπάντων σκόπιμη και μη ανακτήσιμη, πρωτογενή ή δευτερογενή, συσσώρευση τεχνέργων, που έχει εναποτεθεί σε οριοθετημένους διαμορφωμένους υπόγειους και μη προσβάσιμους χώρους. Κατά συνέπεια, η περίφραση αποθέτης θεμελίωσης αναφέρεται σε μία ειδική κατηγορία σταθερών κατασκευών με αυτόνομη ερευνητική αξία και ερμηνευτική δυναμική, που σχετίζεται με τη στοχευμένη και κοινωνικά οργανωμένη τελετουργική εναπόθεση πολυποίκιλων φυσικών και υλικών αγαθών στις τάφρους θεμελίωσης και τους «μεταβατικούς» χώρους κατώφλια, θύρες, τοιχοποιίες των κτηρίων


Αποθέτες θεμελίωσης, ανάκτορο Φαιστού

Κάτω από αυτό το πρίσμα, οι αποθέτες θεμελίωσης συνιστούν την έμπρακτη προβολή της έμφυτης ανάγκης του ανθρώπου για υπέρβαση των δυνατοτήτων του και «χειραγώγηση» των φυσικών δυνάμεων μέσα από μιμητικές και επαναλαμβανόμενες πράξεις που περιλαμβάνουν ποικίλα υλικά και λεκτικά σύμβολα. Η επανάληψη της ίδιας τελετουργικής συνταγής, με αφορμή, συνήθως, μια αλλαγή-σταθμό στον κύκλο της ζωής ενός κτηρίου, προϋποθέτει ένα αυστηρό μηχανιστικό και αιτιοκρατικό πλαίσιο, που βασίζεται στη δυϊστική αντίληψη διαίρεσης του κόσμου σε ένα ορατό-υλικό και ένα αόρατο-πνευματικό επίπεδο.


Ο Οδυσσέας ανάμεσα στον Ευρύλοχο και τον Περιμήδη συνομιλεί με το κεφάλι του Τειρεσία που αναδύεται ανάμεσα από τα πόδια του. Κρατήρας, αγγειογράφος: Δόλων, περίπου 380 π.Χ. (Παρίσι, Εθνική Βιβλιοθήκη)

Ο Όμηρος αναφέρεται εύστοχα στο ταξίδι του Οδυσσέα στον Κάτω Κόσμο, όπου ο ήρωας, προκειμένου να διεκπεραιώσει την αναίμακτη σπονδή και την αιματηρή θυσία, ανοίγει στο χώμα με το ξίφος του ένα τετράγωνο λάκκο-«βόθρο», πιστοποιώντας έτσι με αυτήν την πράξη έναν locus classicus, ο οποίος ανάγεται σε πανάρχαιες πρακτικές, που πιθανότατα ακολουθούσαν, σε ειδικές περιπτώσεις, οι πρόγονοί μας.


Κάτω Μπράβας Βελβεντού. Πήλινα ειδώλια γυναικείων μορφών, από λάκκο-αποθέτη

Στο πλαίσιο αυτό, ταφικά αγγεία όπως οι πρόχοι και τα άωτα κωνικά κύπελλα συχνά ανεστραμμένα η σπασμένα καθώς και η παρουσία υπολειμμάτων από αιματηρές, αναίμακτες και έμπυρες θυσίες, μετατρέπονται σε προσφορές και μεταμορφώνονται σε φορείς της ανταπόκρισης των ανώτερων δυνάμεων στο αίτημα του ενεργούντος. Παράλληλα, το πλήθος των αγγείων, ειδωλίων καθώς και των οστών ίσως υπαινίσσεται την πραγματική ή συμβολική, παρουσία του πλήθους και την κοινοτική προσέγγιση του υπερφυσικού, ειδικά σε περιπτώσεις θεμελίωσης ή ανακαίνισης «ανακτόρων». Η απόκρυψη αντικειμένων και συνάμα προσωπικών ή δημόσιων μηνυμάτων εγγράφεται στη σφαίρα τελετουργικών και συμβολικών παραδόσεων που όμως δεν είναι τόσο ορατές, όπως αυτές που συνάδουν με το θάνατο καθώς κάθε πράξη τελετουργικής απόθεσης σχετίζεται με προσφορές στους Χθόνιους Θεούς.


Αρχαία Αλίκυρνα: Κιβωτιόσχημος τάφος-αποθέτης, με τα κτερίσματα κατά χώραν

Πλείστα τα αρχαιολογικά ευρήματα, αποθετών θεμελίωσης που συναντήσαμε στην μελέτη αυτής της έρευνας. Ενδεικτικά παραθέτουμε ένα μέρος αυτών, τα οποία μοιάζουν με τα ευρήματα του τάφου της Αμφίπολης:
Στα Χανιά, στον λόφο Καστέλλι. Σε συστηματική ανασκαφή σε επαφή με το εσωτερικό τείχος, έχει αποκαλυφθεί τμήμα εκτεταμένης εξωτερικής αυλής των αρχών του 13ου αι. π.Χ. 


Ζεύγη κεράτων αιγάγρων μπροστά σε ορθογώνια τοιχογραφημένη κατασκευή αποθέτη. Ανάμεσά τους είχαν τοποθετηθεί κατά τον ίδιο τρόπο και οστά νεαρής γυναίκας (Χανιά, ανασκαφή «Κατρέ 1»)

Το εύρημα έχει προκαλέσει μεγάλο επιστημονικό ενδιαφέρον με αφορμή την ανεύρεση, πάνω στο ιδιαίτερα επιμελημένο δάπεδο της αυλής από παχιά στρώση κονιάματος, συνήθως κάτω από μικρούς λιθοσωρούς, διάσπαρτων συγκεντρώσεων από σφάγια διαφόρων ζώων (νεαρών αιγάγρων, αιγοπροβάτων, βοοειδών και χοίρων), ανάμεσα στα οποία αναγνωρίστηκαν, με τον ίδιο τρόπο απόθεσης και διασποράς, οστά μιας νεαρής γυναίκας. H μεγαλύτερη συγκέντρωση οστών βρέθηκε στο βορειότερο τμήμα του ανεσκαμμένου χώρου.

Στην 27η Συνάντηση για το Αρχαιολογικό Έργο στη Μακεδονία και τη Θράκη για το 2013 (ΑΕΜΘ), η Δρ. Σέβη Τριανταφύλλου, λέκτορας Προϊστορικής Αρχαιολογίας και Οστεοαρχαιολογίας στο ΑΠΘ, μια από τις δύο ειδικούς που μελετούν το οστεολογικό υλικό του ταφικού μνημείου του Λόφου Καστά, στην μελέτη της στην νεολιθική Αυγή αναφέρει μεταξύ άλλων: «Η διαχείριση των νεκρών, μοιάζει να σχετίζεται περισσότερο με τον οικισμένο χώρο, τουλάχιστον με βάση τα μέχρι τώρα γνωστά παραδείγματα. Ταφές εντοπίζονται κάτω από δάπεδα οικημάτων, ή σε σχέση με κάποιες κατασκευές τους, μέσα σε λάκκους σε ανοιχτούς χώρους μεταξύ κτισμάτων, αλλά και στις περιμετρικές τάφρους των οικισμών, ενώ ανθρώπινα οστά βρίσκονται διασκορπισμένα και στις επιχώσεις».


Ανασκαφή Τέντα, Κύπρου: Ταφές κάτω από τα δάπεδα

Στην αρχαιολογική μελέτη "Ο αποθέτης των γλυπτών του ιερού της Εύκλειας στην αγορά των Αιγών ", αναφέρεται: Τρεις καύσεις νεκρών μέσα σε πολύτιμα μετάλλινα αγγεία εντοπίστηκαν στην επίχωση μεγάλου ορύγματος 10 μ. περίπου στα βόρεια του αποθέτη των γλυπτών (Χρ. Σαατσόγλου-Παλιαδέλη, Α. Κυριακού, Ε.Μητσοπούλου). Χαρακτηριστικές είναι οι περιπτώσεις «τακτοποίησης» προκειμένου να αποκατασταθεί η τάξη στο χώρο του νεκροταφείου μετά από ιερόσυλες επεμβάσεις. Η ενδελεχής μελέτη των αποθέσεων στο ιερό και των εκδηλώσεων σεβασμού στο νεκροταφείο μπορεί να συμβάλει στην ανίχνευση ενός ιδεολογικού πλαισίου όπως αυτό συνυφαίνεται με τελετουργικές πράξεις ως θεμελιώδη έκφραση και δράση της κοινωνίας.

Στον Πρόδρομο Καρδίτσας: Εκτός από τις πρωτογενείς ταφές, γνωστό είναι και το έθιμο της ανακομιδής οστών και της ταφής τους κάτω από το δάπεδο. Βρέθηκαν οστά από ένδεκα κρανία, θραυσμένα μηριαία οστά και οστά θώρακα, όχι σε ανατομική θέση, αλλά σκορπισμένα κάτω από το δάπεδο οικίας, και μάλιστα σε τρία διαδοχικά στρώματα.



Αρχαία Αλίκυρνα. Κεφάλια ειδωλίων από τον αποθέτη

Στο Εμποριό Χίου: Μεταξύ των οικιστικών καταλοίπων ξεχώριζε ένα αψιδωτό κτίσμα, στο δάπεδο του οποίου βρέθηκε μεγάλος αριθμός από φολίδες και πυρήνες οψιανού, του πολύτιμου ηφαιστιογενούς πετρώματος από τη Μήλο . Κάτω από το δάπεδό του βρέθηκε ένας σκελετός παιδιού ή εφήβου, πιθανή θυσία θεμελίωσης σύμφωνα με τον ανασκαφέα.

Στον Πόρο, Ηρακλείου (ανασκαφή Λεμπέση): Το 1993 ερευνήθηκε υπόγειος, λαξευτός σπηλαιώδης τάφος με προθάλαμο και δρόμο. Στην επίχωση του θαλάμου και του προθαλάμου, υπήρχαν ανακατεμένα ανθρώπινα οστά, τμήματα κρανίων και ζώων.



Αρχαία Αλίκυρνα. Λεπτομέρεια από την ανασκαφή του αποθέτη


Ο «βόθρος της καθάρσεως» στην Ρήνεια: Γύρω στο 426 π.Χ. οι Αθηναίοι έκαναν τη λεγόμενη «κάθαρση της Δήλου» ανοίγοντας όλους τους τάφους που υπήρχαν στο ιερό νησί, μετέφεραν τα οστά και τα κτερίσματα στη Ρήνεια, όπου τα έθαψαν σε έναν κοινό λάκκο, τον «βόθρο της καθάρσεως». Τότε αποφάσισαν να μην γεννιέται ούτε να πεθαίνει κανείς στη Δήλο, αλλά οι επίτοκοι και οι βαριά άρρωστοι να μεταφέρονται στη Ρήνεια –γι’ αυτό δημιουργήθηκαν θεραπευτικά κέντρα και έτσι το νησί δεν έγινε μόνο μια απέραντη νεκρόπολη. Τον λάκκο ανέσκαψε μεταξύ 1898-1900 ο πρώτος έφορος Αρχαιοτήτων Κυκλάδων, κ. Δημ. Σταυρόπουλος.

Στον επίλογο αυτής της έρευνας ας θυμηθούμε τα λόγια της Χ. Παλιαδέλη σε συνέντευξή της στις 24/10/14:
«Καταστράφηκε το γλυπτό, ναι, αλλά το γεγονός ότι βρέθηκε θαμμένο, γιατί στην ουσία
κάτω από την επιφάνεια του κατωφλιού ήταν, είναι ένα ζήτημα.
Μήπως αυτοί που
"νοικοκύρεψαν" τον τάφο μετά την καταστροφή του, θέλησαν να συγκεντρώσουν τα κομμάτια του ταφικού μνημείου σε έναν χώρο σαν «αποθέτη»; Εάν έχουν βρεθεί στο ίδιο σημείο, όστρακα αγγείων, κάποιο νόμισμα, κάποιο στοιχείο που τέλος πάντων βοηθά στη χρονολόγηση, θα είμαστε σε θέση να εντοπίσουμε και το πότε έγινε η "απόθεση". Χωρίς αναγκαστικά να συνδέσουμε το γεγονός αυτό με την τυμβωρυχία. Στην περίπτωση της Αμφίπολης, αν έχουμε “απόθεση” πρέπει να σκεφτόμαστε μία πράξη που ακολούθησε την τυμβωρυχία ή την καταστροφή. Εάν ήταν μία πράξη τυμβωρύχων με τη λογική του «κρύβω για να το πάρω αργότερα», δεν θα το πήγαιναν το κεφάλι της Σφίγγας, 14 μέτρα πίσω… Άλλωστε οι τυμβωρύχοι δεν ενδιαφέρονταν για λίθινα, τα μετάλλινα αντικείμενα τους ενδιέφεραν

Το πόσο ταιριάζει η σκέψη της, με τα λόγια του Δεινοκράτη στον Αλέξανδρο, είναι άξιο προσοχής:
 «Ἐγώ» εἶπε «ἔχω σκεφτεῖ, βασιλιά, νὰ ἐμπι­στευθῶ
τὴν ὁμοιότητα τοῦ σώμα­τός σου σὲ ὕλη ἄφθαρτη καὶ ζω­ντανὴ ποὺ νὰ ἔχει θεμέλια αἰώνια καὶ βάρος ἀκίνητο καὶ ἀπαρασάλευτο. Δηλαδὴ τὸ ὄρος Ἄθως τῆς Θράκης, ἐκεῖ ὅπου ἔχει τὸ μεγα­λύτερο ὄγκο του καὶ ὑψώνεται περιφανέστατος καὶ ἔχει ὕψος καὶ πλάτη συμμετρικὰ καὶ βραχώδεις ἐκτάσεις καὶ συναρμογὲς καὶ δια­στήματα μὲ κάποια μορφή. Ὁ Ἄθως αὐτός εἶναι δυνατὸν μὲ τὴν τέχνη νὰ κατεργαστῇ καὶ νὰ με­τασχηματιστῂ ὧστε νὰ ὀνομάζε­ται ἀνδριάντας τοῦ Ἀλεξάνδρου καὶ νὰ εἶναι ἀληθινὸς ἀνδριάντας αὐτοῦ, ποὺ μὲ τὰ πόδια του θὰ ἐγ­γίζῃ τὴ θάλασσα, μὲ τὸ ἕνα χέρι θὰ ἀγκαλιάζῃ καὶ θὰ ὑποβαστάζῃ πόλη ἰκανὴ νὰ περιλάβῃ 10.000 κατοίκους. Μὲ τὸ δεξί χέρι κρατῶντας φιάλη νὰ χύνῃ ἀπὸ αὐτὴ σπονδὲς πρὸς τιμὴ τῶν θε­ῶν ὁλόκληρο ποταμὸ ποὺ θὰ ρέῃ ἀ­κατάπαυστα καὶ θὰ ἐκβάλλῃ στὴ θάλασσα. Τὰ χρυσὰ καὶ χαλκὰ καὶ τὰ ἐλεφάντινα καὶ τὰ ξύλινα καὶ τὰ ἔγχρωμα ἔργα, ὅλες τὶς μικρὲς καὶ ἀγοραστὲς εἰκόνες ποὺ τὶς κλέβουν ἄς τὶς ἀφήσουμε». (Πλουτάρχου Περί της Αλεξάνδρου Τύχης η Αρετής)

Συντάκτες: Ελαφηβόλου Ε, Kostas Daskalos

Πηγές:
Χριστίνα Παπαδάκη, Μινωικοί «αποθέτες θεμελίωσης», Εννοιολογικός προσδιορισμός, βασικά χαρακτηριστικά και σημασία
http://www.archaiologia.gr/blog/2014/11/03/%CE%BC%CE%B9%CE%BD%CF%89%CE%B9%CE%BA%CE%BF%CE%AF-%CE%B1%CF%80%CE%BF%CE%B8%CE%AD%CF%84%CE%B5%CF%82-%CE%B8%CE%B5%CE%BC%CE%B5%CE%BB%CE%AF%CF%89%CF%83%CE%B7%CF%82/

ΚΕ΄Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων: Ανασκαφές στη δυτική Κρήτη σε βάθος χρόνου ένδεκα ετών.
http://www.yppo.gr/0/anaskafes/pdfs/KE_EPKA.pdf

Ερευνητικό Πρόγραμμα νεολιθικού οικισμού Αυγής Καστοριάς
http://www.neolithicavgi.gr/?cat=1

ΑΠΘ, Το αρχαιολογικό έργο στη Μακεδονία και στη Θράκη, 23 2009
http://www.neolithicavgi.gr/wp-content/uploads/file/Stratouli,%20Triantaphyllou,%20Katsikaridis%20&%20Bekiaris.pdf

Αθανασία Κυριάκου: Ο "Αποθέτης των γλυπτών" στο ιερό της Εύκλειας στη Βεργίνα. Πρώτη προσέγγιση της κεραμικής
http://www.academia.edu/3669706/%CE%9F_%CE%91%CF%80%CE%BF%CE%B8%CE%AD%CF%84%CE%B7%CF%82_%CF%84%CF%89%CE%BD_%CE%B3%CE%BB%CF%85%CF%80%CF%84%CF%8E%CE%BD_%CF%83%CF%84%CE%BF_%CE%B9%CE%B5%CF%81%CF%8C_%CF%84%CE%B7%CF%82_%CE%95%CF%8D%CE%BA%CE%BB%CE%B5%CE%B9%CE%B1%CF%82_%CF%83%CF%84%CE%B7_%CE%92%CE%B5%CF%81%CE%B3%CE%AF%CE%BD%CE%B1._%CE%A0%CF%81%CF%8E%CF%84%CE%B7_%CF%80%CF%81%CE%BF%CF%83%CE%AD%CE%B3%CE%B3%CE%B9%CF%83%CE%B7_%CF%84%CE%B7%CF%82_%CE%BA%CE%B5%CF%81%CE%B1%CE%BC%CE%B9%CE%BA%CE%AE%CF%82

Χρυσούλα Σαατσόγλου-Παλιαδέλη: Το Ιερό της Εύκλειας
http://www.paliadeli.gr/akadimaika/toierotiseykleias.html

Περιβαλλοντικά κατάλοιπα και ταφές από τη Νεολιθική και Χαλκολιθική Κύπρο
http://bioarchaeology-palaeopathology.blogspot.gr/2007_04_01_archive.html

Αρετή Χονδρογιάννη- Μετόκη: Η αρχαιολογική έρευνα στην κοιλάδα του μέσου ρου του Αλιάκμονα (Μέρος Γ΄)

http://www.archaiologia.gr/blog/2012/06/04/%CE%B7-%CE%B1%CF%81%CF%87%CE%B1%CE%B9%CE%BF%CE%BB%CE%BF%CE%B3%CE%B9%CE%BA%CE%AE-%CE%AD%CF%81%CE%B5%CF%85%CE%BD%CE%B1-%CF%83%CF%84%CE%B7%CE%BD-%CE%BA%CE%BF%CE%B9%CE%BB%CE%AC%CE%B4%CE%B1-%CF%84%CE%BF-3/

Δρ Ολυμπία Βικάτου: Η Ιονία οδός (Mέρος Β’). Ιερά και νεκροπόλεις στην περιοχή της αρχαίας Αλίκυρνας
http://www.archaiologia.gr/blog/2012/09/10/%CE%B7-%CE%B9%CE%BF%CE%BD%CE%AF%CE%B1-%CE%BF%CE%B4%CF%8C%CF%82-2/

ΙΜΕ, Ταφικά έθιμα αρχαιότερης και μέσης νεολιθικής εποχής
http://www.ime.gr/chronos/01/gr/nl/society/en_burialfr.html

Δέσποινα Τσαρδάκα: Γνωριμία με τον αρχαιολογικό χώρο του Εμποριού
http://www.aplotaria.gr/ancient-emporios-tsardaka/

ΙΤΕ, Ψηφιακή Κρήτη: Αρχαιολογικές θέσεις Κρήτης
http://digitalcrete.ims.forth.gr/sites_display.php?id=1016

http://www.aegeanislands.gr/el/islands/culture-rhneia

http://www.thetoc.gr/politismos/article/amfipoli-i-sfigga-kai-i-pithani-praksi-eksagnismou
http://empedotimos.blogspot.gr/2014/10/blog-post_28.html


[Απαγορεύεται η αναδημοσίευση της ανάρτησης αυτής χωρίς αναφορά στην πηγή και χωρίς την πλήρη αναγραφή όλων των συντακτών όπως ακριβώς αναφέρονται σε αυτήν. Σε αντίθετη περίπτωση το ιστολόγιο επιφυλάσσεται για χρήση κάθε νομίμου δικαιώματος του]